انتشار : جمعه 22 خرداد 1405
14 بازدید
ترخیص کالا (Customs Clearance) به چرخه فرآیندهای قانونی، اداری و مالی گفته میشود که طی آن، کالاهای وارداتی یا صادراتی پس از طی تشریفات گمرکی، پرداخت حقوق ورودی، عوارض و مالیاتها، و اخذ مجوزهای قانونی، اجازه ورود به قلمرو گمرکی کشور یا خروج از آن را پیدا میکنند. این فرآیند توسط صاحب کالا یا کارگزار گمرکی (حقالعملکار) از طریق سامانههای الکترونیکی مانند سامانه جامع امور گمرکی (EPL) انجام میشود و هدف آن نظارت بر تجارت قانونی، کنترل استانداردهای بهداشتی و فنی، و تامین درآمدهای عمومی دولت است.
هر فرآیند تجاری بینالمللی با عبور کالا از مرزهای جغرافیایی گره خورده است. اما مرزهای جغرافیایی مستقیماً به بازار داخلی متصل نیستند؛ بلکه یک ایستگاه واسط به نام قلمرو گمرکی وجود دارد. فرآیند عبور از این ایستگاه واسط را «ترخیص کالا» مینامند.
از منظر حقوق تجارت بینالملل، ترخیص کالا یک فرآیند بوروکراتیک ساده نیست؛ بلکه یک سازوکار کنترلی و حاکمیتی است. زمانی که کالایی تولیدشده در یک کشور خارجی به مرزهای کشور مقصد میرسد، تا زمان طی نشدن تشریفات قانونی، در وضعیت «کالای غیراظهارشده» یا «کالای تحت نظارت گمرک» قرار دارد. در این مرحله، کالا هیچگونه هویت قانونی در کشور مقصد ندارد و ورود آن به بازار، مصداق بارز قاچاق کالا محسوب میشود.
بنابراین، ترخیص کالا فرآیندی است که طی آن به کالا «هویت قانونی» اعطا میشود. گمرک به عنوان نماینده دولت، مشخصات فنی، ارزش مالی، تعداد، و ماهیت کالا را با قوانین داخلی تطبیق میدهد تا از صحت و سلامت معامله مطمئن شود.
نهاد گمرک و تشریفات ترخیص کالا سه رکن اصلی حاکمیتی را پوشش میدهند که بدون آنها ساختار اقتصادی و امنیتی یک کشور دچار فروپاشی خواهد شد:
گمرک اولین خط دفاعی کشور در برابر ورود کالاهای آلوده، داروهای غیراستاندارد، مواد شیمیایی خطرناک، و کالاهای آسیبرسان به محیط زیست است. فرآیند ترخیص کالا تضمین میکند که هیچ کالایی بدون تایید سازمانهای ناظر (مانند سازمان استاندارد، وزارت بهداشت و سازمان قرنطینه) وارد زنجیره مصرف کشور نمیشود.
حقوق ورودی، عوارض گمرکی و مالیات بر ارزش افزوده که در زمان ترخیص کالا از واردکننده اخذ میشود، یکی از پایدارترین منابع درآمدی دولتها در سراسر جهان است. این درآمدها مستقیماً به خزانه داری کل کشور واریز شده و صرف توسعه زیرساختهای عمرانی و رفاهی میشود.
دولتها با کم و زیاد کردن تعرفههای گمرکی (HS Code) در زمان ترخیص کالا، بازار داخلی را مدیریت میکنند. اگر کالایی در داخل کشور به حد کفایت تولید شود، گمرک با افزایش تعرفه واردات آن کالا در زمان ترخیص، مانع از ورود بیرویه و شکست خوردن تولیدکنندگان داخلی میشود.
یکی از دلایل اصلی طولانی شدن فرآیند ترخیص کالا چیست؟ نقص در مدارک ارائه.
برای اینکه یک کالا بدون مشکل از گمرک عبور کند، پکیج اسناد تجاری و بانکی باید کاملاً بینقص و منطبق بر یکدیگر باشند. در ادامه، حیاتیترین مدارک ترخیص کالا را بررسی میکنیم.
پروفرما سندی است که توسط فروشنده خارجی صادر میشود و حاوی پیشنهاد اولیه فروش است. این سند شامل مشخصات خریدار و فروشنده، نوع کالا، قیمت واحد، قیمت کل، ترم تحویل (اینکوترمز)، و نحوه پرداخت است. پروفرما پایه و اساس ثبت سفارش بازرگانی است.
فاکتور نهایی یا سیاهه خرید، سندی است که پس از قطعی شدن معامله و بارگیری کالا توسط فروشنده صادر میشود. این سند نشاندهنده بدهی قطعی خریدار به فروشنده است و ارزیابان گمرک در زمان ترخیص کالا، ارزش درج شده در آن را با سیستمهای ارزشگذاری گمرکی (مثل سامانه TSC) مطابقت میدهند.
لیست عدلبندی نشان میدهد که کالاها چگونه بستهبندی شدهاند؛ شامل وزن خالص، وزن ناخالص، ابعاد بستهها، نوع بستهبندی (کارتن، پالت، صندوق) و تعداد اقلام در هر بسته است. ارزیاب گمرک با نگاه به این لیست، بدون نیاز به باز کردن تمام پالتها، میتواند فرآیند نمونهبرداری و بازرسی فیزیکی را انجام دهد.
بارنامه سندی است که توسط شرکت حملونقل (کشتیرانی، هواپیمایی یا حمل جادهای) صادر میشود. این سند به منزله رسید دریافت کالا جهت حمل، قرارداد حمل، و از همه مهمتر سند مالکیت کالا است. بدون ارائه نسخه اصلی بارنامه یا حواله تحویل (Delivery Order)، گمرک کالا را به هیچ شخص یا ترخیصکاری تحویل نخواهد داد.
سندی رسمی است که توسط اتاق بازرگانی کشور صادرکننده تنظیم میشود و تایید میکند کالای مورد نظر دقیقاً ساخت کدام کشور است. این سند برای تعیین تعرفههای ترجیحی و اعمال محدودیتها یا تخفیفهای بینالمللی در زمان ترخیص کالا بسیار حیاتی است.
در کشورهایی که محدودیتهای ارزی دارند، واردکننده باید اثبات کند ارزی که با آن کالا را خریداری کرده، از مسیرهای قانونی و مورد تایید بانک مرکزی تامین شده است. بدون دریافت این تاییدیه بانکی، صدور برگ سبز گمرکی غیرممکن است.
این سند مشخصاً مربوط به سیستم تجارت ایران است. قبل از ورود کالا به مرزها، بازرگان باید مجوز ورود کالا را از وزارت صمت (سامانه جامع تجارت) دریافت کند. ثبت سفارش نشان میدهد که ورود این کالا به کشور از نظر قانونی مجاز است.
امروزه فرآیند تشریفات گمرکی در قالب یک سیستم یکپارچه الکترونیکی پیادهسازی شده است. در ادامه، توالی مراحل ترخیص کالا را به صورت گامبهگام بررسی میکنیم.
صاحب کالا یا ترخیصکار قانونی با ورود به سامانه EPL (Electronic Packing List)، تمام اطلاعات کالا شامل کد تعرفه (HS Code)، وزن، تعداد، ارزش و مشخصات فنی را وارد کرده و پس از بارگذاری اسناد اسکنشده، دکمه ثبت نهایی را میزند و شماره سریال و عطف دریافت میکند.
در این مرحله، سیستم اسناد بارگذاری شده را با هویت واردکننده (کارت بازرگانی) مطابقت میدهد. در صورت صحت اطلاعات، قفل پرونده باز شده و سیستم یک شماره منحصربهفرد به نام شماره کوتاژ (Cottage) به اظهارنامه اختصاص میدهد. کوتاژ نشانه رسمی شروع فرآیند ترخیص کالا است.
سیستم هوشمند گمرک بر اساس فاکتورهایی مانند سابقه بازرگان، کشور مبدأ، نوع کالا و کد تعرفه، اظهارنامه را در یکی از سه مسیر سبز (ترخیص سریع بدون بازرسی)، زرد (بررسی اسنادی و کاتالوگها بدون بازرسی فیزیکی) یا قرمز (نیازمند ارزیابی فیزیکی و آزمایشگاهی کامل) قرار میدهد.
در مسیر زرد و قرمز، ارزیابان گمرک کالا را به صورت اسنادی یا فیزیکی بررسی میکنند. همزمان، سیستم سازمانهای همجوار (استاندارد، بهداشت، غذا و دارو، انرژی اتمی و...) را مطلع میکند. کالا تا زمان دریافت پاسخ مثبت این سازمانها در انبار گمرک باقی میماند.
پس از تایید ارزیاب و سازمانهای ناظر، پرونده به کارشناس مجازی (سرویس ارزیابی) ارجاع داده میشود تا ارزشگذاری نهایی بررسی شود. پس از تایید نهایی ارزش، فیش پرداختی حقوق ورودی و عوارض صادر شده و بازرگان باید آن را به صورت الکترونیکی پرداخت کند.
پس از تسویه مالی، «پروانه الکترونیکی» یا همان برگ سبز قدیمی صادر میشود. ترخیصکار با مراجعه به شرکت حملونقل و پرداخت هزینههای انبارداری و دموراژ، «قبض انبارداری نهایی» و «بیجک خروج» را دریافت کرده و کامیونها بار را از محوطه گمرک خارج میکنند.
یکی از مفاهیم کلیدی در ترخیص کالا، مدیریت ریسک از طریق کانالکشی یا همان مسیرهای سهگانه گمرکی است. این سازوکار برای جلوگیری از اتلاف وقت تجار خوشنام و تمرکز نیروهای ارزیابی بر کالاهای با ریسک بالا طراحی شده است.
کالاهایی که در این مسیر قرار میگیرند، بالاترین سطح اعتماد را از سوی گمرک دارند. این مسیر معمولاً به شرکتهای تولیدی بزرگ، واحدهای دانشبنیان، فعالان اقتصادی مجاز (AEO) و کالاهای اساسی تعلق میگیرد. در مسیر سبز، کالا بدون بازرسی فیزیکی و بدون بررسی اسنادی، مستقیماً به مرحله صندوق و پرداخت هدایت میشود. فرآیند ترخیص کالا در این مسیر میتواند کمتر از چند ساعت طول بکشد.
در مسیر زرد، کالا نیاز به بازرسی فیزیکی و فک پلمپ کانتینر ندارد، اما کارشناسان گمرک اسناد بارگذاری شده را به دقت مطالعه میکنند. کاتالوگها، ارزشهای اعلامشده در فاکتور، مجوزهای استاندارد و صحت گواهی مبدأ در این مسیر به صورت دقیق بررسی میشوند. در صورت عدم وجود مغایرت، پرونده به مرحله پرداخت میرود. تاییدیه این مسیر معمولاً ۱ الی ۳ روز زمان میبرد.
سختترین و طولانیترین مسیر ترخیص کالا، مسیر قرمز است. کالاهایی که برای اولین بار وارد کشور میشوند، کالاهای دست دوم، اقلام با تعرفههای حساس، یا کالاهایی که از کشورهای با ریسک بالا بارگیری شدهاند، به این مسیر هدایت میشوند. در مسیر قرمز، کانتینر باز شده، کالاها کاملاً تخلیه و شمارش میشوند و ارزیاب نمونه کالا را برای آزمایشگاههای تخصصی ارسال میکند تا ماهیت دقیق آن مشخص شود. این فرآیند ممکن است بین یک تا چند هفته زمان ببرد.
بسیاری از بازرگانان تازهکار تصور میکنند فرآیند ترخیص کالا همیشه بر عهده خریدار است. اما طبق قوانین اتاق بازرگانی بینالمللی (Incoterms 2020)، این موضوع کاملاً بستگی به ترم معاملاتی درجشده در پروفرما دارد. قواعد اینکوترمز مشخص میکنند که هزینهها و مسئولیت انجام تشریفات گمرکی در کشور مبدأ و مقصد چطور بین خریدار و فروشنده تقسیم شود.
در این ترم، فروشنده کالا را در درب کارخانه خود تحویل میدهد. خریدار موظف است تمام مراحل بارگیری، حمل داخلی در کشور مبدأ، ترخیص صادراتی در گمرک مبدأ، حمل بینالمللی، و نهایتاً ترخیص وارداتی در گمرک مقصد را انجام دهد. این ترم نیازمند داشتن یک تیم ترخیصکار قوی در هر دو کشور است.
این دو ترم که پرکاربردترین روشها در حملونقل دریایی هستند، مرز مشخصی دارند. در FOB و CIF، مسئولیت انجام تشریفات و ترخیص صادراتی در کشور مبدأ بر عهده فروشنده است. اما به محض اینکه کالا وارد مرزهای کشور مقصد شد، انجام مراحل ترخیص کالا در مقصد و پرداخت حقوق ورودی کاملاً بر عهده خریدار خواهد بود.
DDP نقطه مقابل EXW است. در این روش، فروشنده خارجی متعهد میشود کالا را پس از طی تمامی مراحل، پرداخت کل حقوق گمرکی، مالیاتها و هزینههای ترخیص در کشور مقصد، درب انبار خریدار تحویل دهد. در این حالت، خریدار عملاً هیچ نقشی در فرآیند ترخیص کالا ندارد و تمام ریسکها بر عهده فروشنده است.
به دلیل پیچیدگیهای شدید قانونی، بخشنامههای خلقالساعه و تنوع بالای کدهای تعرفه، اکثر بازرگانان شخصاً اقدام به ترخیص کالا نمیکنند؛ بلکه این کار را به یک ترخیصکار (حقالعملکار گمرکی) میسپارند.
تعریف قانونی حقالعملکار گمرکی: حقالعملکار گمرک شخصیتی حقیقی یا حقوقی است که با شرکت در آزمونهای تخصصی گمرک ایران، موفق به دریافت «پروانه حقالعملکاری» شده است. او به نمایندگی از صاحب کالا و با استفاده از وکالتنامه رسمی، تمام تشریفات گمرکی و فرآیند ترخیص کالا را در اماکن گمرکی انجام میدهد.
حقالعملکار رسمی (Customs Broker): دارای کارت هوشمند، گواهینامه رسمی از گمرک ایران و تاییدیه صلاحیت است. اقدامات او دارای بار حقوقی مشخص است و گمرک او را به عنوان نماینده تامالاختیار میشناسد.
ترخیصکار غیررسمی: افرادی هستند که بدون داشتن پروانه رسمی و صرفاً با وکالتنامههای کاری عادی اقدام به کار میکنند. استفاده از این افراد ریسکهای بزرگی مانند جریمههای سنگین ناشی از اظهار غلط، توقیف کالا و فرار مالیاتی را برای صاحب کالا به همراه دارد.
هزینههای ترخیص کالا صرفاً به معنای پولی که به گمرک پرداخت میکنید نیست. این هزینهها ساختاری چندلایه دارند که باید قبل از خرید کالا در ماشین حساب سود و زیان شما محاسبه شوند.
اصطلاح «رسوب کالا در گمرک» زمانی به کار میرود که کالاها در انبارهای گمرکی انباشته شده و به دلیل موانع قانونی یا مالی، امکان خروج پیدا نمیکنند. مهمترین دلایل بروز این چالش عبارتند از:
یکی از شایعترین دلایل در سالهای اخیر این است که کالا وارد گمرک شده، اما بانک مرکزی به دلیل محدودیت منابع یا اولویتبندیهای کالایی، ارز مورد نیاز برای تسویه اسناد بانکی را تایید نمیکند. تا زمانی که تاییدیه ارزی صادر نشود، گمرک اجازه اظهار قطعی و ترخیص کالا را نخواهد داد.
اگر ترخیصکار برای پرداخت حقوق ورودی کمتر، کد تعرفه (HS Code) کالا را به اشتباه یا به عمد چیز دیگری اظهار کند، سیستم در مرحله ارزیابی دچار مغایرت شدید میشود. این اتفاق پرونده را وارد جریان «قاچاق ظاهری» یا «تخلف گمرکی» کرده و کالا تا زمان صدور رای کمیسیونهای حل اختلاف (گاهی ماهها) توقیف میشود.
کالاهایی که نیاز به آزمایشهای تخصصی دارند (مثل سموم کشاورزی، قطعات الکترونیکی حساس، تجهیزات پزشکی) باید منتظر پاسخ آزمایشگاههای سازمان استاندارد یا وزارت بهداشت بمانند. کندی فرآیند نمونهبرداری و صدور پاسخ این سازمانها، یکی از عوامل اصلی رسوب کالا است.
برای اینکه فرآیند ترخیص کالای شما با کمترین هزینه و در سریعترین زمان ممکن انجام شود، رعایت اصول زیر مانند یک نقشه راه عمل میکند:
زمان ترخیص کالا کاملاً وابسته به مسیر گمرکی و مجوزهای مورد نیاز است. در مسیر سبز ممکن است کار در ۱ روز تمام شود، در مسیر زرد بین ۲ تا ۴ روز، و در مسیر قرمز به دلیل نیاز به آزمایشگاه و بازرسی فیزیکی، بین ۷ تا ۲۰ روز زمان نیاز باشد. البته این زمان مشروط به آماده بودن تاییدیه ارزی بانک است.
خیر، طبق قانون مقررات صادرات و واردات، انجام هرگونه تجارت قطعی خارجی و ترخیص کالا نیازمند داشتن کارت بازرگانی معتبر است. تنها راه برای افراد فاقد کارت، واگذاری فرآیند واردات و ترخیص به شرکتهای بازرگانی واسط یا کارگزاران رسمی گمرکی به صورت حقالعملکاری است.
سامانه EPL یا سامانه جامع امور گمرکی، پنجره واحد تجارت فرامرزی در ایران است. تمامی فرآیندهای مربوط به ترخیص کالا شامل دوراظهاری، بارگذاری اسناد حمل، دریافت کوتاژ، تعیین مسیر، پرداخت حقوق ورودی و صدور پروانه خروج به صورت کاملاً آنلاین از طریق این سامانه انجام میشود.
برای آموزش این سامانه می توانید به آموزش EPL مرکز آموزش بازرگانی فارس مراجعه کنید
کد HS یک سیستم بینالمللی ۸ تا ۱۰ رقمی برای طبقهبندی کالاها است. این کد مشخص میکند که کالا دقیقاً چیست، چه میزان حقوق ورودی باید برای آن پرداخت شود، و برای ورود به کشور به چه مجوزهایی (بهداشت، استاندارد و...) نیاز دارد. اظهار اشتباه این کد منجر به جرایم سنگین در گمرک میشود.
قبض انبار سندی است که نشان میدهد کالا وارد محدوده گمرک شده و تحویل انبارهای عمومی شده است (شروع فرآیند). اما بیجک خروج سندی است که پس از اتمام کامل مراحل ترخیص کالا، تسویه حساب هزینههای گمرکی و انبارداری صادر میشود و به کامیون اجازه میدهد بار را از درب خروج گمرک خارج کند (پایان فرآیند).
نظر شما درباره این مطلب
نام شما : * تکمیل شود
ایمیل شما :
نظر شما : * این قسمت نباید خالی باشد
نظرات کاربران
مقالات مشابه