فرصت‌های تجارت ایران با کشورهای حوزۀ اوراسیا و کشورهای عضو پیمان شانگهای

فرصت‌های تجارت ایران با اوراسیا و شانگهای (به‌روز 1405)

از ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۴، موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا (روسیه، قزاقستان، بلاروس، قرقیزستان، ارمنستان) وارد فاز اجرایی شده و تعرفه گمرکی حدود ۸۷ درصد از کالاهای مبادله‌شده را صفر کرده است. در کنار این توافق، عضویت دائم ایران در سازمان همکاری شانگهای از سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳) نیز مسیر همکاری با قدرت‌های بزرگ منطقه‌ای مثل چین، روسیه، هند و پاکستان را هموارتر کرده است. مجموع این دو رویداد، بزرگ‌ترین فرصت تجاری ایران در سال‌های اخیر برای دور زدن فشار تحریم و دسترسی به بازارهای جایگزین محسوب می‌شود.

تجارت ایران با اوراسیا و شانگهای در چند سال گذشته وارد فاز تازه‌ای شده است؛ فازی که در آن به‌جای تمرکز صرف بر بازارهای غربی، نگاه استراتژیک کشور به سمت شرق و شمال، یعنی منطقه اوراسیا و اعضای پیمان شانگهای، چرخیده است. در این مقاله به‌صورت کامل بررسی می‌کنیم که چرا این دو بلوک اقتصادی-سیاسی برای تجار، صادرکنندگان و سرمایه‌گذاران ایرانی اهمیت دارند، چه فرصت‌های مشخصی پیش‌رو است و چه چالش‌هایی باید مدیریت شوند.

برای کسب اطلاعات بیشتر پیشنهاد میکنیم به دوره جامع آموزش صادرات و واردات مرکز آموزش بازرگانی فارس سر بزنید

اتحادیه اقتصادی اوراسیا چیست و چرا برای ایران مهم است؟

اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) یک بلوک اقتصادی است که در سال ۲۰۱۵ با هدف تسهیل تجارت، حرکت آزاد سرمایه و کار میان کشورهای عضو تشکیل شد. اعضای اصلی این اتحادیه عبارت‌اند از روسیه، قزاقستان، بلاروس، قرقیزستان و ارمنستان. این منطقه به‌خاطر موقعیتش در مسیر تاریخی جاده ابریشم، دسترسی به ذخایر عظیم نفت و گاز، تنوع فرهنگی و وجود بازارهای بزرگ مصرفی، از دیرباز برای تجار و دولت‌های منطقه جذاب بوده است.

آنچه اهمیت این اتحادیه را برای تجارت ایران با اوراسیا و شانگهای دوچندان می‌کند، تلاش آن برای شکل‌دادن به یک بازار مالی مشترک در حوزه بانکی، بیمه و بورس، و همچنین حرکت به سمت یک نظام مالی فراملی (با محوریت قزاقستان) است؛ رویکردی که می‌تواند مسیرهای مالی جایگزین برای کشورهایی مثل ایران که با تحریم بانکی دست‌وپنجه نرم می‌کنند فراهم کند.

از مذاکره تا اجرا: مسیر هفت‌ساله موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران-اوراسیا

مذاکرات تجارت آزاد بین ایران و اتحادیه اوراسیا نزدیک به هفت سال طول کشید. جدول زیر گام‌های کلیدی این مسیر را نشان می‌دهد:

طبق این توافق‌نامه که شامل یک مقدمه، ۱۴۷ ماده و شش پیوست است، تعرفه واردات و صادرات بخش بزرگی از کالاهای مشمول تجارت میان ایران و پنج کشور عضو به صفر رسیده و اعمال هرگونه مانع غیرتعرفه‌ای نیز ممنوع شده است. تنها درصد کوچکی از کالاهایی که نقش کلیدی در تجارت دوجانبه ندارند، همچنان مشمول تعرفه باقی مانده‌اند.

نتایج اولیه اجرای تجارت آزاد؛ چه تغییری در آمار دیده شده؟

بعد از حدود شش ماه از اجرایی‌شدن موافقت‌نامه، بررسی‌ها نشان می‌دهد صادرات ایران به اتحادیه اقتصادی اوراسیا رشد محسوسی داشته است. طبق برآوردهای کارشناسی، حذف تعرفه ۸۷ درصدی کالاها می‌تواند مسیر دستیابی ایران به حجم تجارت ده‌میلیارد دلاری با این اتحادیه را هموارتر کند. مقام‌های اقتصادی روسیه نیز پیش‌تر اعلام کرده بودند که گردش مالی تجاری میان دو طرف که در سال ۲۰۲۳ حدود ۵.۲ میلیارد دلار بود، طبق پیش‌بینی کمیسیون اقتصادی اوراسیا تا سال ۲۰۳۰ می‌تواند به حدود ۲۰ میلیارد دلار برسد.

با این حال، نکته مهمی که کارشناسان تجاری روی آن تأکید دارند این است که تجارت ایران با این اتحادیه هنوز عمدتاً محدود به دو کشور روسیه و ارمنستان است و سایر اعضا (قزاقستان، بلاروس و قرقیزستان) سهم بسیار کمتری در مبادلات دارند؛ یعنی ظرفیت واقعی این توافق هنوز به‌طور کامل استفاده نشده است.

کدام کالاها بیشترین فرصت را دارند؟

بر اساس تحلیل‌های منتشرشده، برخی گروه‌های کالایی بیشترین سود را از حذف تعرفه‌ها می‌برند:

• محصولات نورد و مواد اولیه سنگ‌آهن
• سازه‌های فلزی و محصولات صنعت فولاد
• محصولات کشاورزی و صنایع غذایی
• کالاهای شیمیایی و پتروشیمی
• ماشین‌آلات و تجهیزات صنعتی
• سازمان همکاری شانگهای؛ دومین ستون تجارت شرقی ایران

سازمان همکاری شانگهای (SCO) یک نهاد بین‌دولتی است که در سال ۱۹۹۶ با محوریت چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان شکل گرفت و بعدها ازبکستان هم به آن پیوست. این سازمان با تمرکز بر همکاری سیاسی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی، امروز به یکی از بزرگ‌ترین تشکل‌های منطقه‌ای جهان تبدیل شده است.

پیشنهاد میکنیم جهت کسب اطلاعات بیشتر به دوره آموزش تجارت با اوراسیا ( با تمرکز بر قرقیزستان ) سر بزنید

ایران در سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳) به‌طور رسمی عضویت دائم خود را در این سازمان تثبیت کرد. با این عضویت، اعضای کامل سازمان به نُه کشور رسیدند: چین، روسیه، هند، پاکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ازبکستان و ایران. علاوه بر این، افغانستان، بلاروس و مغولستان در جایگاه ناظر، و کشورهایی مانند آذربایجان، ارمنستان، ترکیه، نپال، کامبوج و سریلانکا در جایگاه شریک گفت‌وگو حضور دارند.

چرا عضویت در شانگهای برای تجارت ایران اهمیت دارد؟

مهم‌ترین مزیت‌هایی که کارشناسان اقتصادی برای عضویت دائم ایران و تجارت ایران با اوراسیا و شانگهای در این سازمان برشمرده‌اند را می‌توان این‌طور خلاصه کرد:

• امکان تجارت مستقیم و پایدار با کشورهای عضو بدون وابستگی به مسیرهای تحت فشار تحریم.
• تقویت اثرگذاری در بازار جهانی انرژی، چون سه عضو این سازمان (ایران، روسیه و قزاقستان) از تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز جهان هستند و دو عضو دیگر (هند و چین) از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی محسوب می‌شوند.
• کاهش هزینه حمل‌ونقل در مسیرهای صادراتی و وارداتی از طریق کریدورهای مشترک منطقه‌ای.
• تسریع روند کاهش وابستگی به دلار در تسویه مبادلات تجاری بین اعضا.
• زمینه‌سازی برای مشارکت گسترده‌تر در ساختارهای سیاسی، امنیتی و نظامی منطقه.

مقایسه دو بلوک: اتحادیه اوراسیا در برابر پیمان شانگهای

چالش‌هایی که مسیر بهره‌برداری کامل از این فرصت‌ها را کند می‌کنند

با وجود امضای موافقت‌نامه‌ها و عضویت رسمی، بهره‌برداری کامل از این ظرفیت‌ها نیازمند رفع چند مانع جدی است:

• تمرکز بیش‌ازحد تجارت روی یک یا دو کشور: همان‌طور که اشاره شد، بخش عمده تجارت ایران با اتحادیه اوراسیا فقط با روسیه و ارمنستان انجام می‌شود.
• ضعف زیرساخت‌های لجستیکی و حمل‌ونقل: نبود کریدورهای ترانزیتی کارآمد، هزینه و زمان مبادلات را بالا می‌برد.
• پیچیدگی قوانین تجاری و سرمایه‌گذاری داخلی: نیاز به اصلاح و ساده‌سازی مقررات برای جذب سرمایه‌گذاران منطقه‌ای.
• کمبود ارتباطات نهادی منظم: نبود نشست‌های دوره‌ای و برنامه‌ریزی‌شده میان اتاق‌های بازرگانی مشترک ایران با کشورهایی مثل قزاقستان و ازبکستان.
• ریسک‌های ژئوپلیتیکی: تحولات سیاسی منطقه‌ای، از جمله بحث‌های مربوط به تحریم‌های بین‌المللی، می‌تواند بر ثبات مسیرهای همکاری اثر بگذارد.

چه اقداماتی می‌تواند این فرصت‌ها را به نتیجه ملموس تبدیل کند؟

کارشناسان اقتصادی چند راهکار عملی برای تسریع بهره‌برداری از این توافق‌ها پیشنهاد می‌دهند:

فرصت‌های تجاری مشخص برای بازرگانان ایرانی

با جمع‌بندی دو بلوک اوراسیا و شانگهای، فرصت‌های زیر برای فعالان اقتصادی ایرانی قابل‌شناسایی است:

• ورود به بازار هدف جدید: استفاده از روابط سیاسی نزدیک ایران با اعضای این دو تشکل برای گسترش صادرات به بازارهایی که پیش‌تر به‌خاطر تحریم در دسترس نبودند.
• تسهیل و تسریع فرآیند تجارت: بهره‌گیری از تعرفه صفر یا کاهش‌یافته برای کاهش هزینه نهایی کالای صادراتی و رقابتی‌ترشدن قیمت آن.
• همکاری در حوزه انرژی و معدن: مشارکت در پروژه‌های مشترک نفت، گاز و معدن با کشورهای عضو شانگهای که در این حوزه‌ها قدرت بالایی دارند.
• جذب و صدور سرمایه‌گذاری: عضویت در این دو تشکل، هم امکان جذب سرمایه از اعضا و هم سرمایه‌گذاری ایرانی در کشورهای عضو را فراهم می‌کند.
• توسعه صنایع پایین‌دستی: به‌جای صادرات مواد خام، تمرکز روی صادرات محصولات فرآوری‌شده در صنایع غذایی، کشاورزی، شیمیایی و فولادی.

سوالات متداول تجارت ایران با اوراسیا و شانگهای

موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران و اتحادیه اوراسیا از چه زمانی اجرایی شده است؟

این موافقت‌نامه از ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۴ به‌طور رسمی و هم‌زمان در ایران و کشورهای عضو اتحادیه اجرایی شده و تعرفه گمرکی حدود ۸۷ درصد از کالاهای مشمول را صفر کرده است.

اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا چه کشورهایی هستند؟

اعضای این اتحادیه عبارت‌اند از روسیه، قزاقستان، بلاروس، قرقیزستان و ارمنستان. ایران به‌عنوان طرف موافقت‌نامه تجارت آزاد با این اتحادیه، عضو رسمی آن محسوب نمی‌شود اما از مزایای تعرفه‌ای آن بهره‌مند است.

ایران چه زمانی عضو دائم سازمان همکاری شانگهای شد؟

ایران در سال ۱۴۰۲ (۲۰۲۳) به‌طور رسمی عضویت دائم خود را در سازمان همکاری شانگهای تثبیت کرد و با این اقدام، تعداد اعضای کامل این سازمان به نُه کشور رسید.

مهم‌ترین کالاهایی که از تجارت آزاد ایران و اوراسیا سود می‌برند کدام‌اند؟

محصولات نورد و سنگ‌آهن، سازه‌های فلزی، محصولات فولادی، کالاهای کشاورزی و غذایی، و مواد شیمیایی و پتروشیمی از جمله گروه‌هایی هستند که بیشترین بهره را از حذف تعرفه می‌برند.

آیا تجارت ایران با اتحادیه اوراسیا فقط محدود به روسیه است؟

در حال حاضر بخش عمده تجارت ایران با این اتحادیه از طریق روسیه و ارمنستان انجام می‌شود و سهم قزاقستان، بلاروس و قرقیزستان هنوز اندک است؛ موضوعی که کارشناسان آن را یکی از ظرفیت‌های استفاده‌نشده این توافق می‌دانند.

عضویت در پیمان شانگهای چه تأثیری بر بازار انرژی ایران دارد؟

ایران در کنار روسیه و قزاقستان از تولیدکنندگان بزرگ نفت و گاز اعضای شانگهای است، در حالی که چین و هند از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان هستند؛ این ترکیب فرصت مهمی برای گسترش صادرات انرژی ایران در چارچوب این سازمان ایجاد می‌کند.

جمع‌بندی

اجرایی‌شدن موافقت‌نامه تجارت آزاد ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا و تثبیت عضویت دائم تجارت ایران با اوراسیا و شانگهای در سازمان همکاری، دو رویداد مکمل هستند که مسیر تازه‌ای برای تجارت خارجی ایران باز کرده‌اند. اما همان‌طور که آمار نشان می‌دهد، این فرصت‌ها هنوز به‌طور کامل به نتیجه ملموس تبدیل نشده‌اند؛ تمرکز تجارت روی تنها یک یا دو کشور عضو، ضعف زیرساخت‌های حمل‌ونقل و نبود ارتباطات نهادی منظم، از موانع اصلی هستند. فعالان اقتصادی که بخواهند از این ظرفیت جدید بهره‌مند شوند، باید هم‌زمان با آگاهی از مفاد دقیق موافقت‌نامه، برنامه‌ریزی هدفمند برای ورود به بازارهای کمترشناخته‌شده اعضا (مثل قزاقستان، بلاروس و ازبکستان) داشته باشند.

اگر به دنبال یادگیری اصولی نحوه استفاده از این موافقت‌نامه‌ها، مستندسازی صادرات و واردات و آشنایی با آخرین استراتژی‌های تجارت با کشورهای اوراسیا و شانگهای هستید، دوره‌های تخصصی مرکز آموزش بازرگانی فارس می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای ورود عملی به این بازارها باشد.