HS کد چیست؟

 HS کد چیست؟ راهنمای کامل کد تعرفه گمرکی از ساختار تا استعلام و جریمه‌ی اشتباه

HS کد (Harmonized System Code) شناسه‌ی عددی استانداردی است که هر کالا را در تجارت بین‌المللی طبقه‌بندی می‌کند. گمرک بر پایه‌ی آن، حقوق ورودی، مجوزهای لازم و آمار تجاری هر محموله را تعیین می‌کند. سازمان جهانی گمرک این نظام را از سال ۱۹۸۸ اداره می‌کند، بیش از ۲۰۰ کشور و اقتصاد از آن استفاده می‌کنند و حدود ۹۸ درصد تجارت جهانی با همین نامگذاری طبقه‌بندی می‌شود.

شش رقم اول در همه‌ی کشورها یکسان است. هر کشور برای دقت بیشتر ارقامی به آن اضافه می‌کند و در ایران کد تعرفه هشت‌رقمی است. این کد هر سال پس از تأیید هیئت وزیران در کتاب مقررات صادرات و واردات منتشر می‌شود. انتخاب اشتباه کد یعنی پرداخت مابه‌التفاوت، احتمال جریمه و توقف کالا در گمرک. در ادامه ساختار کد، روش پیدا کردن آن، قواعد تفسیری، مسیر قانونی اعتراض و تغییرات HS 2028 را مرحله‌به‌مرحله می‌خوانید.

HS کد چیست و چه مشکلی را حل می‌کند؟

 HS کد زبان مشترک گمرک‌های جهان برای نام‌گذاری کالاست. هر کالای قابل‌معامله فقط در یک ردیف مشخص می‌نشیند و در هر کشوری که آن را ببینند، همان شش رقم اول را می‌خوانند. بدون چنین زبانی، یک کالا در هر کشور نام و دسته‌بندی خودش را داشت و مقایسه‌ی آمار، تعیین تعرفه و حل اختلاف عملاً ممکن نبود.

نکته‌ای که مبتدی‌ها اغلب نمی‌دانند این است که HS فقط می‌گوید کالا «چیست»، نه اینکه «چقدر باید پرداخت». نرخ حقوق ورودی، سود بازرگانی و ممنوعیت‌ها را هر کشور خودش تعیین می‌کند و به همان ردیف می‌چسباند. پس کدِ یکسان در دو کشور، الزاماً هزینه‌ی یکسان ندارد.

 HS مخفف چیست و چه کسی آن را اداره می‌کند؟

 HS مخفف Harmonized System به معنای «سیستم هماهنگ‌شده» است و نام کاملش «سیستم هماهنگ‌شده‌ی توصیف و کدگذاری کالا» است. WCO متولی آن است. این سازمان که قبلاً شورای همکاری گمرکی نام داشت، در سال ۱۹۵۲ تأسیس شد و امروز ۱۸۳ اداره‌ی گمرک عضو آن‌اند.

 WCO نه تعرفه وضع می‌کند و نه حقوق گمرکی می‌گیرد. کارش نگهداری نامگذاری، یادداشت‌های توضیحی و بازنگری دوره‌ای است. تصمیم درباره‌ی نرخ‌ها با دولت‌هاست.

 HS کد با «کد تعرفه گمرکی» فرق دارد؟

در گفت‌وگوی روزمره هر دو یک چیز را می‌گویند، ولی دقیق‌تر که نگاه کنیم فرق دارند. HS کد بین‌المللی همان شش رقم مشترک است. کد تعرفه، همان شش رقم به‌اضافه‌ی ارقام ملی است. برای همین وقتی در ایران از «HS کد» حرف می‌زنند، معمولاً کد هشت‌رقمی کتاب مقررات را در نظر دارند.

ساختار HS کد چگونه خوانده می‌شود؟

 HS از سه سطح بین‌المللی تشکیل شده و هر دو رقم یک سطح را نشان می‌دهد: فصل، ردیف و زیرردیف. هرچه از چپ به راست جلو می‌رویم، توصیف کالا دقیق‌تر می‌شود. مثال قهوه‌ی برشته‌ی کافئین‌دار را در نظر بگیرید:

• دو رقم اول (۰۹): فصل نهم؛ قهوه، چای، ماته و ادویه‌جات.
• چهار رقم اول (۰۹۰۱): ردیف قهوه، چه برشته و چه نبرشته.
• شش رقم (۰۹۰۱.۲۱): قهوه‌ی برشته‌ی بدون کافئین‌زدایی.​

از نظر ابعاد، نسخه‌ی ۲۰۲۲ نظام HS در ۲۱ بخش و ۹۶ فصل فعال سازمان‌دهی شده است. این فصل‌ها شامل ۱۲۲۸ ردیف و ۵۶۱۲ زیرردیف‌اند. شماره‌ی فصل از ۱ تا ۹۷ می‌رود و فصل ۷۷ برای آینده رزرو شده است. هر بخش و فصل هم یادداشت‌های حقوقی خودش را دارد که مرز دقیق ردیف‌ها را مشخص می‌کنند. در عمل، همین یادداشت‌ها تعیین می‌کنند یک کالای مرزی در کدام ردیف می‌نشیند.

چرا در منابع فارسی تعداد فصل‌های HS متفاوت نوشته می‌شود؟

دلیلش ترکیب شمارش جهانی و شمارش ملی است. فصل‌های ۹۸ و ۹۹ در خود HS خالی‌اند و به کشورهای عضو اجازه می‌دهند برای نیازهای داخلی از آن‌ها استفاده کنند. برای همین در متن‌های فارسی عددهای ۹۶، ۹۷، ۹۸ و ۹۹ را کنار هم می‌بینید. برخی سایت‌ها ۹۷ فصل نوشته‌اند و برخی ۹۹ فصل. کتاب مقررات صادرات و واردات ایران هم کالاها را در ۲۱ قسمت و ۹۸ فصل عرضه می‌کند. اگر مقاله‌ای فقط یک عدد داد و تفاوت این دو شمارش را توضیح نداد، همان‌جا بدانید دقتش کم است.

 HS کد در ایران چند رقمی است و از کجا باید دید؟

در ایران کد تعرفه هشت‌رقمی است: شش رقم بین‌المللی و دو رقم ملی. این کد را دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت در کتاب سالانه‌ی مقررات صادرات و واردات منتشر می‌کند و سازمان امور مالیاتی، وزارت صمت و سازمان توسعه تجارت همگی از همان کد هشت‌رقمی استفاده می‌کنند. یعنی کدی که برای ثبت سفارش یا مجوز می‌گیرید، همان کدی است که بعداً مالیات و گمرک هم می‌خوانند.

مرجع اصلی برای بازرگان ایرانی، کتاب تعرفه‌ی همان سال است. در این کتاب برای هر ردیف شرح کالا، حقوق ورودی (مجموع حقوق گمرکی و سود بازرگانی) و تعرفه‌ی ترجیحی آمده است.

کتاب هر سال عوض می‌شود؟

بله، و تغییرها گاهی وسط سال هم می‌رسند. نمونه‌اش سال ۱۴۰۵ است. بر اساس تحلیل منتشرشده‌ی ایران ایمپکس از بخشنامه‌ی شماره‌ی ۱۴۰۵/۱۰۷۵۲۰ گمرک ایران که ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ ابلاغ شد، ۲۶۸ ردیف تعرفه در کتاب مقررات صادرات و واردات این سال اصلاح شده است. نتیجه‌ی عملی ساده است: کدی که پارسال برای یک کالا استفاده می‌کردید، امسال لزوماً همان نیست. هر سفارش جدید را با کتاب سال جاری چک کنید، نه با پرونده‌ی قدیمی.

 HS کد دقیقاً در کدام مراحل تجارت به کار می‌آید؟

کد کالا فقط یک عدد روی اظهارنامه نیست. تقریباً هر تصمیمی که بعد از تعیین ماهیت کالا گرفته می‌شود، به آن وصل است:

• محاسبه‌ی حقوق ورودی: نرخ حقوق گمرکی و سود بازرگانی به ردیف تعرفه‌ی کالا بسته است. هزینه‌ی تمام‌شده‌ی واردات را بدون کد درست نمی‌توانید حساب کنید.
• مجوزهای لازم و محدودیت‌ها: ممنوعیت یا مشروط بودن ورود یک کالا هم بر پایه‌ی همین ردیف‌ها اعمال می‌شود.
• معافیت‌ها: کتاب مقررات صادرات و واردات فهرست کالاهای مشمول معافیت مالیات بر ارزش افزوده را بر اساس کدینگ HS در یک ضمیمه آورده است.
• ثبت سفارش و اظهارنامه: پیش از ثبت سفارش و صدور بارنامه باید از درستی کد مطمئن شوید. کد روی همه‌ی اسناد بعدی سوار می‌شود.
• آمار تجاری: صادرات و واردات کشور بر اساس همین کدها دسته‌بندی و گزارش می‌شود.
• تعرفه‌ی ترجیحی: اگر کالایی در توافق تجاری خاصی نرخ ویژه دارد، آن نرخ هم به ردیف تعرفه گره خورده است.

چگونه HS کد یک کالا را پیدا کنیم؟

برای پیدا کردن کد، مشخصات فنی کالا را با ساختار کتاب مقررات صادرات و واردات تطبیق دهید و اگر شک داشتید، استعلام رسمی بگیرید. کد را نه از روی اسم کالا، که از روی جنس، کاربرد، شکل عرضه و یادداشت‌های بخش و فصل انتخاب می‌کنند. مسیر پیشنهادی این است:

• مشخصات کالا را بنویسید. جنس، ترکیب، کاربرد اصلی، میزان فرآوری و شکل عرضه (کامل، قطعه‌ای، بسته‌بندی خرده‌فروشی یا فله) را مشخص کنید.
• فصل را پیدا کنید. با فهرست ۲۱ قسمت و فصل‌ها، فصل مناسب را انتخاب کنید و یادداشت‌های ابتدای آن را بخوانید. گاهی یادداشت می‌گوید کالایی که فکر می‌کنید اینجاست، در واقع بیرون از این فصل است.
• به ردیف و زیرردیف برسید. از چهار رقم به شش رقم و بعد هشت رقم بروید و شرح هر ردیف را با کالای خودتان کلمه‌به‌کلمه بسنجید.
• حقوق ورودی و محدودیت‌ها را کنار کد ببینید. اگر نرخ یا شرط مجوز با انتظارتان نمی‌خواند، احتمال دارد ردیف را اشتباه گرفته باشید.
• برای کالای مرزی استعلام رسمی بگیرید. استعلام تعرفه از سوی صاحب کالا یا نماینده‌ی قانونی او انجام می‌شود و پاسخ رسمی گمرک، پشتوانه‌ی شماست.

یک نکته‌ی عملی: وقتی کالا بین دو ردیف گیر می‌کند، سراغ جست‌وجوی اینترنتی یا تجربه‌ی همکاران نروید. دلیل را در یادداشت‌های فصل و قواعد تفسیری پیدا کنید و اگر قانع نشدید، استعلام رسمی بگیرید.

قواعد تفسیری شش‌گانه، چه کمکی می‌کنند؟

 HS برای کالاهایی که با دو یا چند ردیف جور درمی‌آیند، شش قاعده‌ی تفسیری دارد. بیشتر رقبا اصلاً به این قواعد نمی‌پردازند، در حالی که اختلاف‌های واقعی گمرکی معمولاً سر همین‌هاست. خلاصه‌ی آن‌ها این است:

1. قاعده‌ی ۱: عنوان‌های بخش و فصل فقط برای راحتی مراجعه‌اند. ملاک طبقه‌بندی، متن ردیف‌ها و یادداشت‌های بخش و فصل است.
2. قاعده‌ی ۲: کالای ناقص یا دمونتاژشده، اگر ویژگی اصلی کالای کامل را دارد، مثل کالای کامل طبقه‌بندی می‌شود. مخلوط‌ها و کالاهای مرکب هم تابع همین قاعده‌اند.
3. قاعده‌ی ۳: اگر کالا ظاهراً در دو ردیف جا می‌گیرد، ردیف اختصاصی‌تر مقدم است. اگر باز تعیین نشد، ویژگی اصلی کالا تعیین‌کننده است و در آخر، ردیفی که شماره‌اش در ترتیب عددی بعدی‌تر است.
4. قاعده‌ی ۴: اگر هیچ ردیفی نخورد، کالا در ردیفِ شبیه‌ترین کالا می‌نشیند.
5. قاعده‌ی ۵: جعبه‌ها و مواد بسته‌بندی که همراه کالا می‌آیند، با خود کالا طبقه‌بندی می‌شوند.
6. قاعده‌ی ۶: طبقه‌بندی در سطح زیرردیف هم با همان اصول پیش می‌رود، اما فقط زیرردیف‌های همان ردیف با هم مقایسه می‌شوند.

اشتباه‌های رایجی که هزینه دارند

• انتخاب کد بر اساس اسم کالا. دو کالا با نام یکسان ممکن است جنس و کاربرد متفاوت و در نتیجه ردیف متفاوت داشته باشند.
• استفاده از کد سال قبل. وقتی در یک سال ۲۶۸ ردیف اصلاح می‌شود، کپی کردن از پرونده‌ی قدیمی ریسک بالایی دارد.
• سپردن کامل تصمیم به فروشنده یا کارگزار. کدی که فروشنده روی فاکتور می‌نویسد، کد کشور او برای صادرات است و مبنای تعرفه‌ی ایران نیست.
• نادیده گرفتن یادداشت‌های فصل. خیلی از اختلاف‌ها با یک بار خواندن یادداشت‌ها پیش از ثبت سفارش حل می‌شد.
• جدا کردن دو کد در اسناد مختلف. کدی که روی ثبت سفارش و پروفرما آمده و کدی که در اظهارنامه نوشته می‌شود، باید با هم بخوانند.

اگر HS کد اشتباه اعلام شود چه اتفاقی می‌افتد؟

اگر کد اشتباه باشد، معمولاً مابه‌التفاوت حقوق ورودی مطالبه می‌شود و بسته به نوع تخلف ممکن است جریمه هم اضافه شود. جریمه تابع شرایط پرونده است و خودکار نیست. اینکه خطا قبل از ترخیص کشف شود یا بعد از آن، مسیر رسیدگی را عوض می‌کند.

قبل از ترخیص: اعتراض و کمیسیون اختلافات

اگر گمرک با کد اظهارشده موافق نباشد و شما قانع نشوید، حق اعتراض دارید. اظهارکننده می‌تواند با استناد به ماده‌ی ۴۵ قانون امور گمرکی، موضوع را برای رسیدگی در کمیسیون رسیدگی به اختلافات گمرکی ارجاع دهد. مرجع رسیدگی به اختلاف درباره‌ی تشخیص تعرفه، ارزش و جریمه‌ها (به‌جز قاچاق) همین کمیسیون است و مبنای آن ماده‌ی ۱۴۴ است.

درباره‌ی جریمه هم سازوکار مشخص است. اگر نسبت به اصل یا میزان جریمه‌ای که رئیس گمرک محل تعیین کرده اعتراض دارید، می‌توانید پیش از ترخیص یا پس از سپرده‌گذاری یا تأمین آن، اعتراضتان را با دلیل و مدرک به گمرک تسلیم کنید تا به مراجع رسیدگی ارجاع شود. همان ماده می‌گوید جریمه باید با توجه به نوع و تکرار تخلف، سابقه‌ی متخلف، حجم و ارزش کالا و شرایط مکانی و زمانی تعیین و در صورت‌مجلس به‌روشنی ثبت شود.

بعد از ترخیص: مهلت شش‌ماهه

خطا همیشه قبل از ترخیص کشف نمی‌شود. طبق ماده‌ی ۱۳۵ قانون امور گمرکی، اگر بعد از ترخیص معلوم شود وجوه کمتر یا بیشتر از میزان مقرر دریافت شده، گمرک و صاحب کالا هر دو می‌توانند ظرف شش ماه از تاریخ امضای پروانه‌ی گمرکی، کسر دریافتی یا اضافه‌پرداختی را از یکدیگر مطالبه کنند. این مهلت دوطرفه است. اگر کد اشتباه به زیان شما بوده (مثلاً ردیف با نرخ بالاتر)، شما هم می‌توانید مابه‌التفاوت را مطالبه کنید.

مرز تخلف گمرکی و قاچاق کجاست؟

اشتباه ساده در کد، با اظهار خلاف واقعِ عمدی یکی نیست. اگر کالایی با کد اشتباه جزو کالاهای ممنوع یا مشروطی باشد که مجوزش گرفته نشده، یا مغایرت کد به‌گونه‌ای باشد که ماهیت کالا کاملاً عوض شود، موضوع از مغایرت تعرفه‌ای ساده فراتر می‌رود. برای بازرگان، یک قاعده‌ی کاربردی همین‌جا به دست می‌آید: درباره‌ی کالاهای مجوزدار، کد را قبل از ثبت سفارش و با مدارک فنی تأیید کنید.

 HS کد هر چند سال یک بار تغییر می‌کند؟

نامگذاری جهانی HS حدود هر پنج سال بازنگری می‌شود، نه هر چهار سال. آخرین بازنگری که نسخه‌ی هفتم بود، HS 2022 نام گرفت و از ۱ ژانویه‌ی ۲۰۲۲ اجرا شد و ۳۵۱ مجموعه اصلاحیه داشت. این اصلاحیه‌ها برای کالاهای تازه، ملاحظات زیست‌محیطی و تغییر الگوی تجارت بودند.

نسخه‌ی بعدی را در بسیاری از منابع «HS 2027» می‌نویسند، اما این تاریخ دیگر معتبر نیست. بازنگری هشتم، پس از تصویب رسمی در پایان دسامبر ۲۰۲۵ و انتشار در ژانویه‌ی ۲۰۲۶، از ۱ ژانویه‌ی ۲۰۲۸ اجرا می‌شود و HS 2028 نام دارد. یعنی تا آن زمان، مبنای جهانی همان HS 2022 است.

برای بازرگان ایرانی، تغییر مهم‌تر معمولاً داخلی است، چون کتاب مقررات هر سال و گاهی با بخشنامه‌ی میان‌سال تغییر می‌کند. وقتی HS 2028 برسد، گمرک ایران هم باید آن را در تعرفه‌ی ملی بازتاب دهد. آن موقع باید کدهای قدیمی کالاهایتان را یک‌به‌یک با جدول تطبیق نسخه‌ها بسنجید.

پرسش‌های متداول درباره‌ی HS کد

 HS کد چند رقمی است؟

در سطح جهانی شش رقمی است. کشورها می‌توانند ارقام اضافه کنند و در ایران کد تعرفه هشت‌رقمی است. بنابراین جمله‌ی «HS کد ۸ رقمی است» برای ایران درست است، ولی برای نظام جهانی نه.

آیا HS کد یک کالا در همه‌ی کشورها یکسان است؟

فقط شش رقم اول یکسان است. ارقام بعدی را هر کشور مطابق نیاز مالیاتی و مقرراتی خودش تعیین می‌کند. برای همین کد صادراتی فروشنده را نباید مستقیم در اظهارنامه‌ی ایران استفاده کرد.

آیا برای خدمات هم HS کد وجود دارد؟

نه. HS برای طبقه‌بندی کالاهای مورد معامله ساخته شده و خدمات را پوشش نمی‌دهد.

چه کسی کد کالا را تعیین می‌کند؟

اظهارکننده کد را اعلام می‌کند و گمرک آن را کنترل می‌کند. اگر اختلاف پیش آید، پرونده به کمیسیون رسیدگی به اختلافات گمرکی می‌رود. به همین دلیل مسئولیت درستی کد، با خود صاحب کالا هم هست.

کد تعرفه را از کجا باید گرفت؟

از کتاب مقررات صادرات و واردات سال جاری. این کتاب را دفتر مقررات صادرات و واردات سازمان توسعه تجارت تهیه می‌کند و هر سال منتشر می‌شود. برای کالای مرزی هم باید از گمرک استعلام رسمی گرفت.

آیا اشتباه در کد همیشه جریمه دارد؟

نه همیشه. اگر گمرک خودش کالا را تعیین تعرفه کند و تعرفه را عوض کند، طبق قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ فقط مابه‌التفاوت گرفته می‌شود. جریمه‌ی تخلفات را رئیس گمرک با توجه به شرایط پرونده تعیین می‌کند و می‌توانید به آن اعتراض کنید.

جمع‌بندی

 HS کد، شناسنامه‌ی عددی کالا در تجارت جهانی است. شش رقم اول مشترک است، در ایران دو رقم ملی به آن اضافه می‌شود و کدِ نهایی از کتاب مقررات صادرات و واردات هر سال خوانده می‌شود. مهم‌ترین نکته‌ها این‌هاست:

• کد را از روی جنس، کاربرد و یادداشت‌های فصل انتخاب کنید، نه از روی اسم کالا.
• کتاب سال جاری را مبنا بگیرید؛ در ۱۴۰۵ نیز ۲۶۸ ردیف اصلاح شده است.
• برای کالای مرزی یا مجوزدار، قبل از ثبت سفارش استعلام رسمی بگیرید.
• مسیر اعتراض را بشناسید: کمیسیون اختلافات قبل از ترخیص، مهلت شش‌ماهه‌ی ماده‌ی ۱۳۵ بعد از ترخیص..

اگر می‌خواهید طبقه‌بندی کالا، ثبت سفارش و ترخیص را روی نمونه‌ی واقعی تمرین کنید، دوره‌های آموزش بازرگانی مرکز آموزش بازرگانی فارس برای همین مسیر طراحی شده‌اند.

منابع: سازمان جهانی گمرک (WCO) و گزارش‌های PwC سوئیس و AEB درباره‌ی HS 2022 و HS 2028؛ کتاب مقررات صادرات و واردات؛ قانون امور گمرکی مصوب ۱۳۹۰ (مواد ۴۵، ۱۱۱، ۱۳۵ و ۱۴۴)؛ بخشنامه‌ی ۱۴۰۵/۱۰۷۵۲۰ گمرک ایران.